غربالگریهای دوران بارداری به شناسایی زودهنگام مشکلات احتمالی مادر و جنین کمک میکنند، اما قرار نیست همه مادران تمام آزمایشهای موجود را انجام دهند. بعضی بررسیها بخش معمول مراقبت بارداریاند؛ بعضی دیگر به سابقه پزشکی، نتیجه آزمایشهای قبلی و برنامه مراقبتی محل زندگی بستگی دارند.
این راهنمای هفتهبههفته کمک میکند بدانید در هر مرحله چه چیزی را باید با پزشک یا ماما مطرح کنید.
غربالگریهای دوران بارداری از چه زمانی شروع میشوند؟
هفتههای آغازین تا دوازدهم: بررسی سلامت مادر
در نخستین مراجعه، پزشک سابقه بیماریها، داروها و بارداریهای قبلی را بررسی میکند. آزمایش شمارش کامل خون (Complete Blood Count یا CBC) برای بررسی کمخونی، تعیین گروه خونی و عامل رزوس (Blood Group and Rh Factor) و بررسی آنتیبادیهای خونی از آزمایشهای پایهاند. آزمایشهای عفونتهایی مانند اچآیوی (HIV)، هپاتیت ب (Hepatitis B) و سیفلیس (Syphilis) نیز اهمیت دارند، زیرا تشخیص بهموقع میتواند به مراقبت بهتر از مادر و پیشگیری از انتقال عفونت به نوزاد کمک کند.
آزمایش ادرار (Urinalysis) برای بررسی نشانههای عفونت یا مشکلات دیگر انجام میشود. درباره کشت ادرار (Urine Culture)، برنامهها یکسان نیستند و پزشک بر اساس دستورالعمل محل مراقبت و شرایط فردی تصمیم میگیرد. سونوگرافی آغاز بارداری نیز به تعیین سن بارداری و بررسی وضعیت اولیه کمک میکند.
از هفته دهم تا پایان سهماهه نخست: انتخاب غربالگری کروموزومی
آزمایش غیرتهاجمی پیش از تولد (Non-Invasive Prenatal Testing یا NIPT) از حدود هفته دهم قابل انجام است. این آزمایش، احتمال برخی اختلالات کروموزومی را با بررسی DNA آزاد جفت در خون مادر برآورد میکند. گزینه دیگر، غربالگری ترکیبی سهماهه نخست است که آزمایش خون را با سونوگرافی مربوط همراه میکند.
این روشها غربالگریاند، نه تشخیص قطعی. انتخاب نوع غربالگری باید پس از توضیح مزایا، محدودیتها و هزینهها انجام شود؛ انجام همزمان همه روشها برای هر فرد ضرورت ندارد. نتیجه «پرخطر» به معنی ابتلای قطعی جنین نیست و ممکن است به مشاوره ژنتیک و آزمایش تشخیصی نیاز داشته باشد.
هفتههای میانی بارداری: بررسی ساختار جنین
سونوگرافی بررسی ساختار جنین، معمولاً حوالی هفتههای هجدهم تا بیستویکم انجام میشود. در این بررسی، بخشهایی مانند مغز، ستون فقرات، قلب و اندامها ارزیابی میشوند. نتیجه کمخطر NIPT جای این سونوگرافی را نمیگیرد، زیرا آزمایش خون نمیتواند همه مشکلات ساختاری را نشان دهد.
اگر فرصت غربالگری ترکیبی سهماهه نخست از دست رفته باشد، پزشک ممکن است درباره آزمایش جایگزین متناسب با سن بارداری توضیح دهد. درخواست آزمایشهای بیشتر به معنی وجود مشکل قطعی نیست؛ گاهی هدف، روشنتر شدن یک یافته نامشخص است.

هفتههای بیستوچهارم تا بیستوهشتم: بررسی دیابت بارداری
دیابت بارداری اغلب علامت آشکاری ندارد؛ به همین دلیل بررسی قند خون در این بازه اهمیت دارد. بسته به روش مورد استفاده، پزشک آزمایش چالش گلوکز (Glucose Challenge Test) یا آزمایش تحمل خوراکی گلوکز (Oral Glucose Tolerance Test یا OGTT) را درخواست میکند. بالا بودن نتیجه آزمایش اولیه در برخی روشها بهتنهایی تشخیص دیابت نیست و به بررسی تکمیلی نیاز دارد. اگر فرد عوامل خطر دیابت داشته باشد، ممکن است بررسی زودتر آغاز شود.
در همین دوره، شمارش خون برای بررسی کمخونی تکرار میشود. اگر عامل رزوس مادر منفی باشد، پزشک نتیجه آزمایش آنتیبادی و نیاز به مراقبت یا داروی پیشگیرانه را نیز ارزیابی میکند.
هفتههای پایانی: مراقبت بر اساس شرایط مادر و جنین
در مراجعات بعدی، اندازهگیری فشار خون، بررسی ادرار، رشد و حرکات جنین اهمیت دارد. کشت استرپتوکوک گروه ب (Group B Streptococcus یا GBS) نمونهای از تفاوت دستورالعملهاست: در برخی نظامهای مراقبتی اواخر بارداری برای همه انجام میشود، اما در برخی دیگر غربالگری همگانی توصیه نمیشود. بنابراین، درباره نیاز به این آزمایش از تیم مراقبت خود بپرسید.
چه زمانی نباید منتظر نوبت بعدی ماند؟
خونریزی، سردرد شدید یا تاری دید، خروج مایع از واژن و کاهش حرکات معمول جنین به ارزیابی فوری نیاز دارند. حتی اگر آزمایشهای قبلی طبیعی بودهاند، این نشانهها را نادیده نگیرید. همچنین هیچ نتیجه آزمایشگاهی را بدون توجه به سن بارداری و وضعیت بالینی، خودتان تفسیر یا درمان نکنید.

پرسشهای متداول
آیا انجام NIPT برای همه مادران اجباری است؟
خیر. این آزمایش یک گزینه غربالگری است و انتخاب آن با آگاهی از مزایا و محدودیتها و مشورت با پزشک انجام میشود.
آیا نتیجه طبیعی غربالگری، سلامت کامل جنین را تضمین میکند؟
خیر. هر غربالگری فقط وضعیتهای مشخصی را بررسی میکند؛ به همین دلیل سونوگرافیها و مراقبتهای بعدی همچنان اهمیت دارند.
اگر یک نوبت غربالگری را از دست بدهم چه کنم؟
هرچه زودتر با پزشک یا ماما تماس بگیرید. بسته به سن بارداری، ممکن است گزینه جایگزین یا ارزیابی مناسب دیگری وجود داشته باشد.
جمعبندی
غربالگریهای دوران بارداری یک فهرست ثابت و یکسان برای همه نیستند. آزمایشهای اولیه مادر، بررسی ساختار جنین و پایش سلامت در طول بارداری پایه مراقبتاند؛ انتخاب غربالگری کروموزومی و برخی آزمایشهای دیگر به شرایط فردی و دستورالعمل محل مراقبت وابسته است. بهترین کار، داشتن برنامهای مشخص با پزشک و پیگیری بهموقع نتایج است.
منابع
- MedlinePlus — Prenatal Panel (medlineplus.gov)
- CDC — Screening and Testing for HIV, Viral Hepatitis and STIs in Pregnancy (cdc.gov)
- NHS — Screening Tests in Pregnancy (nhs.uk)
No.47
05/08